Netcongestie en woningbouw: zo voorkomt u vertraging

Wat is netcongestie, en waarom raakt dit de woningbouw?

Netcongestie betekent simpel gezegd: te weinig ruimte op het elektriciteitsnet. Dit speelt zowel op hoogspannings- als op regionaal netniveau. De impact van netcongestie wordt steeds heftiger en concreter. Wat begon als een knelpunt voor grootverbruikers, heeft inmiddels ook directe gevolgen voor de woningbouw. Aedes (vereniging van woningcorporaties) stelt in een position paper van 25 maart jl. dat woningen soms maandenlang leegstaan doordat een stroomaansluiting ontbreekt.

In andere gevallen worden woningen noodgedwongen tijdelijk van stroom voorzien via dieselaggregaten. Daarnaast leidt netcongestie tot stagnatie van de elektrificatie, bijvoorbeeld door het uitblijven van warmtepompen. In de provincies Flevoland, Gelderland en Utrecht is de situatie extra nijpend. Zo waarschuwde TenneT op 12 februari jl. voor een mogelijke “totale aansluitstop” in Gelderland, Utrecht en de Flevopolder. Bij een aansluitstop kan niemand een nieuwe aansluiting krijgen of een bestaande aansluiting verzwaren. Dat geldt ook voor woningbouwprojecten.

Nieuwe spelregels voor netcapaciteit: prioritering en (tijdelijke) wachtlijsten

Om netcongestie het hoofd te bieden, worden de komende periode een aantal maatregelen verwacht die ingrijpen in de huidige verdeling van (schaarse) netcapaciteit en de wijze van aanvragen. Tot nu toe reserveerden netbeheerders standaard capaciteit voor kleinverbruikers, waardoor zij doorgaans zonder problemen konden worden aangesloten. Het Interprovinciaal Overleg (IPO) meldde 30 maart jl. dat deze praktijk in toenemende mate tot onwenselijke situaties leidt, waarin maatschappelijke voorzieningen zoals “scholen en ziekenhuizen achter het net visten”. Daarom stopt deze reserveringssystematiek per 1 juli 2026: vanaf dat moment komt iedereen die in een congestiegebied een aanvraag doet – groot en klein – op dezelfde wachtlijst totdat er weer capaciteit beschikbaar komt.

Prioriteringskader ACM: woningbouw kan voorrang krijgen, maar niet vanzelf

Om maatschappelijke functies toch voorrang te kunnen geven in congestiegebieden, heeft de ACM een prioriteringskader opgesteld, zoals eerder toegelicht in onze blog. Woningbouwprojecten kunnen door dit kader (als basisbehoefte) voorrang krijgen. Woningbouw krijgt binnen het ACM-kader prioriteit boven bedrijven, maar staat achter nationale veiligheid. Het verzoek om prioriteit moet de gemeente naast de aanvraag voor transportcapaciteit doen. Wanneer de netbeheerder prioriteit toekent, schuift de aanvraag van dit project naar boven op de wachtlijst. Die prioriteit wordt echter alleen toegekend wanneer aannemelijk is dat het project daadwerkelijk gerealiseerd zal worden.

Overgangsperiode 2026–2027: proactief handelen is noodzakelijk

• Van juli 2026 tot januari 2027 geldt een overgangsperiode naar een fundamenteel andere werkwijze. Gemeenten en provincies moeten daarin proactief netcapaciteit aanvragen bij hun netbeheerder.
• Vanaf 1 juli 2026 ontstaat in gebieden met netcongestie één wachtrij voor klein- en grootverbruikers. Binnen die wachtrij kunnen projecten die vallen onder het prioriteringskader voorrang krijgen als er netcapaciteit beschikbaar komt. De VNG adviseert gemeenten daarom in ieder geval de concrete bestaande bouwprojecten voor woningen en scholen voor 1 juli 2026 in te dienen bij de netbeheerder.
• Vanaf 1 oktober 2026 treedt de nieuwe werkwijze van ‘Eerder aanvragen’ in werking. Gemeenten en provincies krijgen dan de mogelijkheid om aanvragen voor transportcapaciteit bij woningbouw en scholen tot maximaal 10 jaar vooruit in het bouwproces in te dienen. De aanvraag komt op basis van datum van indiening op de wachtlijst te staan. Om een gelijkwaardig speelveld te creëren tussen gemeenten, wordt aan een methodiek gewerkt om aanvragen gemeente-overstijgend gebundeld en in de juiste volgorde te kunnen aanbieden aan de netbeheerders.
• Vanaf 1 januari 2027 gaan netbeheerders in gebieden met netcongestie de op dat moment nog resterende transportcapaciteit toekennen volgens de nieuwe prioriteringsregels aan ook niet-prioritaire aanvragers op de wachtlijst.

Netbewust ontwerpen en bouwen

Om netcongestie tegen te gaan en een dreigende aansluitstop te voorkomen, is netuitbreiding noodzakelijk, maar niet voldoende. Ook de provincie Gelderland benadrukt dat naast “meer kabels” ook “slimmer energiegebruik” nodig is en dat dit inzet vraagt van alle partijen. Daarom zal er vanaf de start netbewust ontworpen en gebouwd moeten worden.

Netbewust bouwen betekent ontwerpen waarbij de piek in de elektriciteitsvraag van een wijk beperkt blijft, bijvoorbeeld door slimme ontwerpkeuzes en installatietechniek zoals goede isolatie en efficiënte warmtesystemen. De Wet collectieve warmte en de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie, die wij in eerdere blogs hebben besproken, dragen hieraan bij. Hoe netbewuster een wijk, hoe meer netruimte er overblijft. Ook bij netcongestie geldt dus: voorkomen is beter dan genezen.

Netcapaciteitsplafond en provinciale instructieregels

De provincies Flevoland, Gelderland en Utrecht werken aan het borgen van netbewust bouwen via een zogenaamd “netcapaciteitsplafond” voor nieuwbouwwijken. Dit plafond begrenst de maximale gezamenlijke piekbelasting van woningen in een nieuwbouwwijk, waardoor het net minder wordt belast en er ruimte ontstaat voor extra woningbouw en andere ontwikkelingen binnen de beschikbare netcapaciteit.

Deze normen zullen worden geborgd via instructieregels in de Omgevingsverordening. De verwachting is dat provincies Flevoland, Gelderland en Utrecht eind 2026 de aangepaste Omgevingsverordening vaststellen en bekendmaken, inclusief de instructieregels voor netbewuste nieuwbouw.

Zodra de provincie de instructieregels heeft vastgesteld, is het aan de gemeente om het netcapaciteitsplafond op te nemen in haar Omgevingsplan. Dit is verplicht: gemeenten hebben hierin geen beleidsvrijheid.

Praktische aandachtspunten

• Breng de benodigde netcapaciteit al in de haalbaarheidsfase in kaart en neem dit mee in de verdere planvorming.
• Plan de werkwijze ‘eerder aanvragen’ tijdig in het proces: organiseer waar nodig een vergunning of huisnummerbesluit en stem af met gemeente en netbeheerder.
• Maak contracten netcongestie-proof, met aandacht voor ontbindende voorwaarden, planningsbuffers, risicoverdeling en tijdelijke elektriciteitsvoorzieningen.
• Ontwerp netbewust en gebiedsgericht: beperk de piekbelasting en onderzoek collectieve oplossingen.
• Vooral in Flevoland, Gelderland en Utrecht kunnen provinciale instructieregels en de omgevingsverordening gevolgen hebben voor de planvorming.

Hoe wij u kunnen helpen

Netcongestie raakt zowel de publiekrechtelijke kant (omgevingsplan, vergunningverlening, provinciale instructieregels) als de privaatrechtelijke kant (samenwerkingsovereenkomsten, anterieure overeenkomsten, aanneming/koop, leveringsvoorwaarden en aansprakelijkheid).

Wij adviseren en begeleiden u bij deze vraagstukken. Heeft u vragen of wilt u sparren? Neem gerust contact op met onze specialisten.