Vrijwilligers en mantelzorgers zijn van onschatbare waarde voor zorginstellingen. Waar zij voorheen vooral een aanvulling op het zorgteam waren, bijvoorbeeld met het ondersteunen van activiteiten, nemen vrijwilligers en mantelzorgers steeds vaker bepaalde zorgtaken over. De krapte op de arbeidsmarkt is daar een belangrijke aanleiding voor. Deze inzet roept belangrijke juridische vragen op. Welke verantwoordelijkheden heeft een zorginstelling wanneer zij vrijwilligers of mantelzorgers inschakelt? Welke risico’s ontstaan er? En hoe kunnen deze risico’s op een verantwoorde manier worden beheerd?
Goede zorg
Op grond van de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) moet iedere zorginstelling goede, veilige zorg verlenen. Als u gebruikmaakt van vrijwilligers of mantelzorgers dan bent u als zorginstelling ook verantwoordelijk voor de zorg die wordt verleend door deze vrijwilligers of mantelzorgers. De IGJ waarschuwt hier ook voor op haar eigen website.
De zorginstelling is altijd eindverantwoordelijk voor de kwaliteit van de zorg. Dit geldt zowel voor professionele zorgverleners als voor vrijwilligers en mantelzorgers. Juist omdat vrijwilligers en mantelzorgers vaak niet dezelfde scholing en begeleiding hebben als professionele zorgverleners vereist hun inzet nog meer zorgvuldigheid. Er kan ook niet worden uitgegaan van behaalde diploma’s of werkervaring.
Het is daarom raadzaam om vooraf goed na te gaan of de vrijwilliger of mantelzorger in staat is om te ondersteunen in de zorgverlening, bijvoorbeeld met een gesprek om een goed beeld te krijgen van de vrijwilliger of mantelzorger. Als zorginstelling is het belangrijk dat duidelijk wordt gemaakt welke taken moeten worden uitgevoerd, welke instructies daarvoor gelden en met welke problematiek van de patiënten/cliënten rekening moet worden gehouden.
De vergewisplicht in artikel 4 Wkkgz geldt overigens niet voor vrijwilligers. Ook stelt de Wkkgz een VOG voor vrijwilligers, waaronder mantelzorgers, niet verplicht. Wel wordt dit in geval van direct contact met kwetsbare cliënten/patiënten geadviseerd door de IGJ en brancheverenigingen.
Het merendeel van de verplichtingen in de Wkkgz geldt wel voor de zorg die is geleverd met behulp van een vrijwilliger of mantelzorger, zoals de meldplicht in geval van een calamiteit en het klachtrecht. De verplichting tot het melden van beëindiging wegens disfunctioneren of van geweld in de zorgrelatie geldt niet ten aanzien van vrijwilligers of mantelzorgers. Dit neemt niet weg dat het verstandig kan zijn om geweld richting een patiënt of cliënt door een vrijwilliger of mantelzorger toch te melden via de onverplichte ‘andere melding’.
Aansprakelijkheidsrisico’s
Niet alleen uit de Wkkgz volgt dat de zorginstelling is gehouden goede zorg te leveren. Dit volgt ook uit de zorgovereenkomst op grond waarvan een zorgplicht op de zorginstelling rust. Vrijwilligers en mantelzorgers handelen namens en onder verantwoordelijkheid van de zorginstelling. Dit betekent dat de zorginstelling contractueel aansprakelijk kan zijn voor fouten van vrijwilligers of mantelzorgers, net als voor fouten van eigen medewerkers. Die contractuele aansprakelijkheid is niet uit te sluiten of te beperken (bijvoorbeeld ten aanzien van de inzet van een vrijwilliger) als het een geneeskundige behandelingsovereenkomst betreft of wanneer het gaat om zorg waarop de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO) analoog wordt toegepast door de zorginstellingen.
Buiten het contractuele aansprakelijkheidsrecht kan een zorginstelling ook aansprakelijk worden gesteld voor onrechtmatig handelen (6:162 BW) door anderen dan de cliënt of patiënt, zoals naasten of nabestaanden, en voor de inzet van (niet-)ondergeschikten (6:170/171 BW). Hoewel een vrijwilliger of mantelzorger in beginsel niet kwalificeert als werknemer, moet toch rekening worden gehouden met werkgeversaansprakelijkheid. Als de vrijwilliger of mantelzorger een met een werknemer vergelijkbare positie heeft, wat wordt getoetst aan de hand van een aantal gezichtspunten, geldt de risicoaansprakelijkheid als werkgever ook voor schade die wordt geleden als gevolg van het handelen van de vrijwilliger of mantelzorger.
Naast de zorginstelling kan ook de vrijwilliger of mantelzorger aansprakelijk worden gesteld vanwege een vermeende fout in de zorgverlening. Het is aan de patiënt of cliënt om te kiezen wie aansprakelijk wordt gesteld en het gebeurt ook regelmatig dat beide partijen naast elkaar worden aangesproken.
In verband met de aansprakelijkheidsrisico’s die gepaard gaan met de inzet van vrijwilligers en mantelzorgers is het belangrijk om in de polisvoorwaarden na te gaan of deze inzet wordt gedekt door de aansprakelijkheidsverzekering. Indien gewenst kan ons team van Aansprakelijkheid, verzekering en schade dit voor u nagaan.
Handvatten voor de inzet van vrijwilligers en mantelzorgers
Hoewel de inzet van vrijwilligers en mantelzorgers dus niet zonder risico is, zou dat geen reden moeten zijn om van deze inzet af te zien. Wel is het belangrijk dat de inzet zorgvuldig plaatsvindt. Het is bijvoorbeeld belangrijk om na te gaan en vast te leggen dat:
- Een weloverwogen selectie van vrijwilligers en mantelzorgers is gemaakt;
- Heldere instructies en gedragsregels zijn vastgesteld;
- Adequate begeleiding en toezicht is georganiseerd;
- Een geschikt escalatieprotocol voor incidenten is ingericht;
- Periodiek wordt geëvalueerd of de inzet nog steeds verantwoord is.
Daarnaast is het raadzaam om na te gaan of de aansprakelijkheidsverzekering dekking biedt voor het handelen van vrijwilligers en mantelzorgers.
Tot slot is van belang ervoor te waken dat een arbeidsovereenkomst tot stand komt met de vrijwilliger of mantelzorger. Daarvoor is noodzakelijk dat het gaat om onbetaald en – kort gezegd – onverplicht werk. Om die reden is het belangrijk de inzet flexibel te houden, vaste roosters te voorkomen en de vergoeding te beperken tot een onkostenvergoeding zoals voorgeschreven door de Belastingdienst.
Heeft u meer vragen over gezondheidsrecht of aansprakelijkheidsrecht, neemt u dan vooral contact op met één van onze specialisten.
